Aby było dobrze słychać… systemy nagłośnienia stadionów

System nagłośnienia nowoczesnego stadionu piłkarskiego to nie tylko widoczne dla widzów, wiszące gdzieś nad głowami kolumny głośnikowe. To skomplikowany system złożony z wielu precyzyjnie dobranych elementów. System, który w dzisiejszych czasach musi spełnić kilka ważnych funkcji. W niniejszym artykule nie rozstrzygniemy z pewnością, która z nich jest najważniejsza, bo to zależy od tego, czy jesteśmy widzem, czy może użytkownikiem takiego systemu.     Najważniejsze dla widza Dla widza najważniejsze jest to, „aby było dobrze słychać” – to kibic płaci za bilet, a więc i wymaga. Wymaga, żeby w trakcie owacji na cześć ukochanej drużyny, która właśnie strzeliła bramkę przeciwnikowi, mógł bez żadnych problemów usłyszeć komentatora podającego nazwisko strzelca. Nie jest to łatwe zadanie dla systemu nagłośnienia, zwłaszcza jeśli głos komentatora musi przebić się przez czterdzieści lub pięćdziesiąt tysięcy gardeł. Widz, nawet jeśli nie umie tego nazwać, wymaga więc od systemu nagłośnienia odpowiedniej mocy oraz czytelności w najważniejszych dla niego momentach. Tenże kibic chciałby także w przerwie meczu posłuchać odtwarzanej muzyki albo dźwięku z wyświetlanych na ogromnych telebimach reklam. Oczekuje więc także dźwięku dobrej jakości, odtwarzanego w szerokim paśmie częstotliwości.   Czego oczekuje użytkownik? Można powiedzieć, że dokładnie tego samego, czyli mocy, czytelności, skuteczności oraz dobrej jakości. Ale dla użytkownika moment krytyczny ma inną definicję. System nagłośnienia musi zapewnić odpowiednią moc i czytelność podczas rozgłaszania komunikatów ewakuacyjnych lub porządkowych. Przepisy i wytyczne w tej materii są bardzo rygorystyczne i muszą być spełnione. Użytkownik oczekuje współpracy systemu nagłośnienia z centralą DSO oraz bezawaryjnego działania w momentach krytycznych.   System nagłośnienia stadionu Old Trafford W poniższym artykule przeanalizujemy krok po kroku, jakie rozwiązania techniczne oferuje amerykański koncern Harman – największy na świecie producent urządzeń audio, zarówno tych do użytku domowego, samochodu, jak i zastosowań profesjonalnych. Opisując je, oprzemy się na systemie nagłośnienia stadionu klubu piłkarskiego Manchester United, czyli obiektu Old Trafford. Skupimy się na urządzeniach profesjonalnych, bo te właśnie używane są w systemach nagłośnienia stadionów piłkarskich na całym świecie. Zanim dojdzie do wykorzystania samych urządzeń, ich instalacji, programowania, regulacji, wykonywane są wszystkie niezbędne kroki poprzedzające sam rozruch, czyli faza projektowania, analizowania danych, symulacji komputerowych, wykonania wszystkich niezbędnych instalacji, wreszcie samego montażu finalnego. Wszystkie te kroki wykonywane są przez wyłącznych dystrybutorów koncernu Harman działających w danym kraju. Wszystkie działania krajowego dystrybutora poddawane są kontroli technicznej przez inżynierów koncernu, którzy oddelegowywani są do ciągłej dyspozycji przy realizacji takiego projektu.   Jak to robi Harman? Opierając się na kilkudziesięcioletniej wiedzy i doświadczeniu oraz ogromnym zapleczu technologicznym skupionych w koncernie firm produkujących profesjonalne urządzenia audio (AKG, BSS Audio, Crown, dbx, JBL, Lexicon, Soundcraft/Studer), na postawione w tytule akapitu pytanie możemy śmiało odpowiedzieć: „Harman robi to świetnie”. Świadczy o tym bardzo długa lista zrealizowanych na całym świecie projektów tego typu. Oczywiście nie są to tylko i wyłącznie systemy nagłośnienia stadionów tych największych i najbardziej znanych klubów piłkarskich. To także systemy nagłośnienia stadionów klubów futbolu amerykańskiego, baseballowych, lodowisk hokejowych, hal sportowych, gdzie rozgrywane są mecze koszykówki, siatkówki i piłki ręcznej, wreszcie… stoków narciarskich.   Aby było dobrze słychać… System nagłośnienia nowoczesnego stadionu piłkarskiego to nie tylko widoczne dla widzów, wiszące kolumny głośnikowe. To skomplikowany system, złożony z wielu precyzyjnie dobranych elementów, który musi spełnić kilka ważnych funkcji. Na Old Trafford wykorzystano w tym celu JBL PD – pasywne szerokopasmowe kolumny głośnikowe dalekiego zasięgu o dużej mocy i dużej skuteczności. Wszystkie wyposażone są w specjalistyczne obudowy WRC, chroniące przed wpływem niekorzystnych warunków atmosferycznych na ich pracę. Wszystkie projekty koncernu, niezależnie duże czy małe, łączy kilka kluczowych spraw: profesjonalne podejście podczas całego procesu projektowego i wykonawczego, wykorzystanie najnowszych na świecie urządzeń i technologii oraz pasja, z jaką pracownicy Harmana podchodzą do każdego projektu. Zacznijmy więc od projektu. Na tym etapie inżynierowie analizują projekt architektoniczny stadionu i wykonują szereg symulacji komputerowych, aby dokładnie przeanalizować, jak w danym obiekcie sprawdzą się wybrane modele zestawów głośnikowych. Analizuje się równomierność rozproszenia dźwięku dla różnych częstotliwości, poziomy ciśnienia akustycznego, zrozumiałość mowy oraz wszystkie wartości wymagane dla systemów nagłośnieniowych, określone międzynarodowymi przepisami. Na tym etapie dokonuje się również wyboru zastosowanego zestawu głośnikowego, ilości zestawów oraz dokonuje ich precyzyjnego rozmieszczenia. Następnym etapem są uzgodnienia dotyczące nagłośnienia pomieszczeń stadionu, czyli lóż VIP, ciągów komunikacyjnych, sal konferencyjnych etc. Wybiera się także odpowiednie urządzenia. Następny krok to niezbędne do realizacji projektu instalacje – ich zaprojektowanie i wykonanie.   Jak to działa na stadionie Old Trafford? Można by rzec, że dźwięk na stadionie „zaczyna się” w pomieszczeniu komentatora. To tutaj znajduje się konsoleta mikserska Soundcraft, mikrofony przewodowe i bezprzewodowe AKG, urządzenia peryferyjne do odtwarzania i rejestracji dźwięku, wreszcie procesory BSS Audio serii Soundweb London BLU, wysyłające dźwięk do czterech pomieszczeń ze wzmacniaczami mocy, rozproszonych na terenie stadionu. Realizator ma do dyspozycji także komputer, który dzięki oprogramowaniu Harman HiQnet London Architect umożliwia pełne sterowanie wszystkimi elementami systemu nagłośnienia. Ekran dotykowy pozwala w razie potrzeby na szybkie skierowanie dźwięku do jednego z szesnastu sektorów, na które podzielone są trybuny stadionu. Funkcja ta wykorzystywana jest w sytuacjach, kiedy niezbędne jest wysłanie komunikatu porządkowego do wybranego miejsca. Aplikacja sterująca systemem jest projektowana zgodnie z wytycznymi użytkownika i wyświetla szereg wcześniej zdefiniowanych informacji oraz zapewnia szybki do nich dostęp. Kolejnym oprogramowaniem wykorzystywanym w systemie nagłośnienia jest aplikacja Harman HiQnet System Architect, która pozwala operatorowi na ingerencję w ustawienia parametrów oraz monitorowanie stanu pracy wszystkich urządzeń w systemie.   Procesory dźwięku BSS Audio rozsyłają dźwięk wokół stadionu, używając patentowanego protokołu transmisji BLU Link i sieci światłowodowej. BLU Link transmituje obustronnie 256 kanałów audio w domenie cyfrowej, z bardzo małą latencją. Takie rozwiązanie gwarantuje dotarcie sygnałów audio w precyzyjnie wskazane miejsce całej sieci dystrybucyjnej. W czterech amplifikatorniach umiejscowionych pod trybunami: północną, południową, wschodnią i zachodnią, zainstalowane są szafy ze wzmacniaczami mocy. Sygnał z pomieszczenia komentatora dociera do tych pomieszczeń i zostaje podany do procesorów BSS Audio, rozdzielony i wysłany do wzmacniaczy mocy. Urządzenia te, zasilające zestawy głośnikowe głównego systemu nagłośnienia stadionu, to sprawdzone serie Crown CTs oraz Crown I-Tech. Wszystkie wyposażone zostały w procesory obróbki dźwięku DSP, pozwalające na precyzyjną regulację wszystkich parametrów każdego zestawu w systemie. Prócz tego każdy wzmacniacz mocy Crown wyposażony jest w rozbudowane funkcje monitorowania stanu jego pracy. Ze wzmacniaczy mocy sygnał wędruje do zestawów głośnikowych zainstalowanych pod zadaszeniem stadionu, ukierunkowanych w dolne i górne trybuny. Kolumny głośnikowe wykorzystane w systemie nagłośnienia stadionu to specjalne serie zaprojektowane i wykonane przez firmę JBL Professional do takich właśnie zadań serie PD5000, PD700 oraz AM6000 i AM4000. To pasywne szerokopasmowe kolumny głośnikowe dalekiego zasięgu, o dużej mocy i dużej skuteczności. Wszystkie wyposażone są w specjalistyczne obudowy WRC, chroniące przed szkodliwym wpływem niekorzystnych warunków atmosferycznych. Do nagłośnienia pomieszczeń towarzyszących wykorzystane są kolumny głośnikowe JBL Professional serii Control Contractor, modele Control 25AV, Control 28, Control 29AV, Control 26CT oraz Control 24CT.   Nagłośnienie aktywne Alternatywnym rozwiązaniem systemów nagłośnienia stadionów i obiektów sportowych oferowanym przez niektórych producentów jest system aktywny. Wykorzystuje aktywne kolumny głośnikowe z wbudowanymi wzmacniaczami mocy i procesorami DSP (np. Meyer Sound) oraz dystrybucję sygnałów dźwiękowych wykorzystującą inne protokoły (np. CobraNet, Ethersound). Przykładem wzorcowej instalacji opartej na systemie aktywnym jest stadion MK Dons. Jest to wyjątkowa europejska instalacja. Właściciel stadionu, Pete Winkelman, jest znanym brytyjskim producentem i menedżerem muzycznym. Posiada on też własne studio nagraniowe, gdzie nagrywają znane gwiazdy sceny brytyjskiej. Sponsorem stadionu MK Dons jest m.in. przyjaciel Pete’a, Jim Marshall – producent najsłynniejszych wzmacniaczy dla gitarzystów. Jak możemy się domyślać, dźwięk zarówno dla Winkelmana, jak i Marshalla ma podstawowe znaczenie. Siłą rzeczy i system nagłośnieniowy musiał być wyjątkowy. O konsultację poproszono „Big” Micka Hughesa, realizatora dźwięku dla takich sław jak Metallica czy Led Zeppelin. Wspólnie z kolegami z firmy Meyer Sound stworzył on system, który „gra” naprawdę głośno i wspaniale. Aktywny system nagłośnieniowy tej marki to spory wydatek, dużo droższy od klasycznego systemu tubowego. Jednak jego jakość przypadła do gustu również publiczności, która uczestniczy na tym obiekcie w wielu imprezach, również pozasportowych. Drużyna MK Dons ma wiernych i bardzo muzykalnych fanów. Hymn klubu śpiewany na stadionie z podkładem muzycznym emitowanym za pośrednictwem tego systemu nagłośnieniowego to niesamowite, harmonijne zjawisko. Na instalację na stadionie MK Dons składa się 76 głośników Meyer Sound UPA-1P uzupełnionych osiemnastoma subwooferami Meyer Sound 600HP. Cała instalacja posiada komputerowy system monitorujący pracę każdego głośnika, co pozwala na błyskawiczną reakcję serwisową w razie jakichkolwiek problemów. Zarówno nagłośnienie aktywne, jak i pasywne posiada zalety i wady, więc odpowiedź na pytanie, które z nich jest lepsze, to kwestia indywidualnej analizy obiektu, na którym system ma się pojawić. Najważniejszy jest efekt końcowy: spełnienie wszystkich norm, wymagana moc i skuteczność, czytelność i zadowolenie użytkownika.   Istotny element wyposażenia Nagłośnienie współczesnego stadionu sportowego to bardzo istotny element jego wyposażenia, z funkcją daleko wykraczającą poza standardowe słowne komunikaty porządkowe. Dzisiejsze wydarzenia sportowe na stadionie to nie tylko sam mecz lub miting lekkoatletyczny, ale cały wachlarz działań komercyjnych, marketingowych i rozrywkowych z tym związanych. Ze względu na bezpieczeństwo publiczności służby odpowiedzialne za organizację widowni muszą sprawdzić wszystkich gości wchodzących na teren obiektu. Wiąże się to z odpowiednio długim czasem, podczas którego osoby już przebywające na stadionie muszą mieć zapewnioną rozrywkę. Nagłośnienie o dużych możliwościach w zakresie jakości i dynamiki dźwięku wykorzystywane np. przez profesjonalnego DJ-a może wprawić publiczność w dobry nastrój. Wpłynie to korzystnie na porządek i atrakcyjność wydarzenia, zarówno podczas spotkania, jak i w jego przerwach. Z tego względu jakość systemu nagłośnieniowego ma kluczowe znaczenie.   Wyłącznym przedstawicielem koncernu Harman w Polsce jest ESS Audio Sp. z o.o. (www.essaudio.pl), zaś wyłącznym polskim przedstawicielem Meyer Sound (firmy oferującej m.in. instalację zastosowaną na stadionie MK Dons) jest firma Polsound Sp. z o.o. (www.polsound.pl).